اگر تا حالا قیمت طلا را دنبال کرده باشید، احتمالاً با اصطلاح‌هایی مثل «۱۸ عیار»، «۲۴ عیار»، «۷۵۰»، «۹۹۹» و «چهار نُه» روبه‌رو شده‌اید. این اعداد همه درباره یک چیز حرف می‌زنند: چه مقدار از وزن یک قطعه، طلای خالص است. اما چون سیستم‌های مختلفی برای بیان این مقدار وجود دارد، خیلی‌ها در مقایسه قیمت‌ها دچار اشتباه می‌شوند.
در این نوشته با زبانی ساده توضیح می‌دهیم عیار چیست، سیستم‌های مختلف بیان خلوص چگونه کار می‌کنند و هنگام خرید شمش یا سکه یا طلای زینتی، باید به چه نکاتی توجه کنید.
عیار یعنی چه؟
طلای خالص فلزی نرم است. آن‌قدر نرم که با فشار ناخن می‌شود روی آن اثر گذاشت. برای ساخت زیورآلاتی که در استفاده روزمره دوام بیاورند، طلا را با فلزات دیگری مثل مس، نقره، روی یا پالادیوم ترکیب می‌کنند. این ترکیب را آلیاژ می‌نامند. عیار نشان می‌دهد در این آلیاژ چه سهمی طلای خالص است.
هرچه عیار بالاتر باشد، سهم طلای خالص بیشتر است. طلای با عیار بالاتر رنگ زردتر و گرم‌تری دارد، نرم‌تر است و به ازای هر گرم ارزش بیشتری دارد. طلای با عیار پایین‌تر سخت‌تر و مقاوم‌تر است و بسته به فلزات افزوده‌شده، ممکن است رنگ کمی متفاوتی داشته باشد.
سیستم قیراطی: ۲۴ عیار
در سیستم قیراطی که در بسیاری از کشورها رایج است، طلای خالص را ۲۴ عیار در نظر می‌گیرند. یعنی اگر یک قطعه را به ۲۴ بخش مساوی تقسیم کنیم، در طلای ۲۴ عیار هر ۲۴ بخش طلاست. در طلای ۱۸ عیار، ۱۸ بخش از ۲۴ بخش طلاست، یعنی ۷۵ درصد. در طلای ۲۱ عیار، ۸۷.۵ درصد و در طلای ۱۴ عیار حدود ۵۸.۳ درصد.
نکته‌ای که گاهی سردرگمی ایجاد می‌کند این است که کلمه قیراط در زبان فارسی و انگلیسی برای واحد وزن سنگ‌های قیمتی هم به کار می‌رود. قیراط وزنی الماس هیچ ربطی به عیار طلا ندارد. این دو فقط هم‌نام هستند.
سیستم هزارم: ۷۵۰ و ۹۹۹
سیستم دقیق‌تر و رایج‌تر در صنعت، بیان خلوص به صورت هزارم است. در این سیستم عدد نشان می‌دهد از هر هزار بخش، چند بخش طلای خالص است. طلای ۱۸ عیار در این سیستم ۷۵۰ نوشته می‌شود. طلای ۲۴ عیار از نظر نظری ۱۰۰۰ است، اما در عمل تولید طلای صددرصد خالص تقریباً ناممکن است، به همین دلیل بالاترین خلوص‌های تجاری با اعدادی مثل ۹۹۹ یا ۹۹۹.۹ بیان می‌شود.
در بازار ایران، مهر ۷۵۰ روی زیورآلات بسیار آشناست. وقتی جواهرفروش می‌گوید طلای ۱۸ عیار، همان طلای ۷۵۰ را در نظر دارد. شمش‌های سرمایه‌گذاری اما معمولاً با خلوص ۹۹۵، ۹۹۹ یا ۹۹۹.۹ تولید می‌شوند.
۹۹۵، ۹۹۹ و ۹۹۹.۹ چه فرقی دارند؟
خلوص ۹۹۵
این حداقل خلوصی است که در بسیاری از استانداردهای بین‌المللی برای شمش‌های بزرگ تجاری پذیرفته می‌شود. یعنی ۹۹.۵ درصد طلا. شمش‌های بزرگ بانکی و تجاری که بین مؤسسات مالی جابه‌جا می‌شوند، اغلب در این محدوده هستند.
خلوص ۹۹۹
یعنی ۹۹.۹ درصد طلا. این خلوص در بسیاری از شمش‌ها و سکه‌های سرمایه‌گذاری رایج است و اغلب «سه نُه» نامیده می‌شود.
خلوص ۹۹۹.۹
یعنی ۹۹.۹۹ درصد طلا. این بالاترین خلوص رایج در بازار شمش خرده‌فروشی است و با عنوان «چهار نُه» شناخته می‌شود. بسیاری از شمش‌های کوچک پرسی که توسط پالایشگاه‌های معتبر تولید می‌شوند، این خلوص را دارند.
تفاوت بین این سه از نظر مقدار طلا بسیار کم است. تفاوت ۹۹۹ و ۹۹۹.۹ فقط نُه صدم درصد است. در یک شمش ده گرمی، این تفاوت کمتر از یک صدم گرم طلاست. اما بازار به خلوص بالاتر اعتماد بیشتری دارد و برخی خریداران حاضرند برای چهار نُه کمی بیشتر بپردازند.
چرا عیار در قیمت‌گذاری مهم است؟
قیمت طلا در بازارهای جهانی معمولاً برای طلای خالص اعلام می‌شود. برای محاسبه ارزش طلای یک قطعه، باید وزن آن را در خلوص ضرب کنید و سپس در قیمت طلای خالص. مثلاً یک قطعه ده گرمی طلای ۷۵۰ حاوی ۷.۵ گرم طلای خالص است. یک شمش ده گرمی ۹۹۹.۹ حاوی تقریباً ده گرم طلای خالص است.
این یعنی اگر قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار را با قیمت هر گرم شمش مقایسه کنید، بدون در نظر گرفتن تفاوت خلوص، به نتیجه غلطی می‌رسید. شمش به ازای هر گرم گران‌تر به نظر می‌رسد، اما در واقع به ازای هر گرم طلای خالص، معمولاً ارزان‌تر است، چون اجرت ساخت کمتری دارد.
عیار نقره
نقره هم مثل طلا با سیستم هزارم سنجیده می‌شود. نقره استرلینگ که در جواهرسازی رایج است، خلوص ۹۲۵ دارد، یعنی ۹۲.۵ درصد نقره. شمش‌های سرمایه‌گذاری نقره معمولاً خلوص ۹۹۹ یا بالاتر دارند. در بازار ایران گاهی نقره با عیارهای پایین‌تر هم دیده می‌شود که برای سرمایه‌گذاری مناسب نیست.
چطور عیار را بررسی کنیم؟
مهر و نشان
زیورآلات و شمش‌های معتبر روی خود نشان خلوص دارند. در شمش‌ها این نشان معمولاً کنار وزن و شماره سریال حک شده است. البته مهر به‌تنهایی کافی نیست، چون قابل جعل است.
گواهی تولیدکننده
شمش‌های معتبر همراه گواهی‌ای عرضه می‌شوند که خلوص را تأیید می‌کند. این گواهی باید با مشخصات حک‌شده روی شمش منطبق باشد.
آزمایشگاه سنجش
اگر تردید دارید، آزمایشگاه‌های سنجش طلا با روش‌های غیرتخریبی مثل طیف‌سنجی فلورسانس اشعه ایکس می‌توانند خلوص را تعیین کنند. برای زیورآلات، روش‌های سنتی مثل سنگ محک هم استفاده می‌شود، اما این روش‌ها دقت آزمایشگاهی را ندارند.
اشتباهات رایج
یکی از اشتباهات رایج این است که خریدار تصور کند طلای با عیار بالاتر همیشه بهتر است. برای زیورآلاتی که هر روز استفاده می‌شوند، طلای ۲۴ عیار بسیار نرم است و به‌راحتی خش برمی‌دارد یا تغییر شکل می‌دهد. انتخاب عیار باید با هدف استفاده هماهنگ باشد.
اشتباه رایج دیگر مقایسه قیمت‌ها بدون در نظر گرفتن عیار است که بالاتر توضیح دادیم. و اشتباه سوم این است که خریدار به مهر روی قطعه بدون هیچ بررسی دیگری اعتماد کند. مهر نشانه است، نه تضمین.
عیار مناسب برای سرمایه‌گذاری
اگر هدف شما سرمایه‌گذاری است، شمش یا سکه با خلوص بالا معمولاً انتخاب منطقی‌تری است. این محصولات اجرت ساخت کمتری دارند، ارزش‌شان مستقیم‌تر به قیمت طلای خالص وابسته است و در بازار ثانویه راحت‌تر معامله می‌شوند. زیورآلات ارزش هنری و کاربردی دارند، اما بخشی از پولی که برایشان می‌پردازید صرف اجرت و طراحی می‌شود که هنگام فروش معمولاً برنمی‌گردد.
جمع‌بندی
عیار و خلوص زبان مشترک بازار طلاست. ۲۴ عیار و ۹۹۹.۹ هر دو به طلای تقریباً خالص اشاره دارند و ۱۸ عیار و ۷۵۰ هر دو یعنی ۷۵ درصد طلا. هنگام مقایسه قیمت‌ها همیشه خلوص را در نظر بگیرید، برای سرمایه‌گذاری محصولات با خلوص بالا را انتخاب کنید و برای اطمینان از عیار، به مهر، گواهی و در صورت لزوم آزمایشگاه تکیه کنید. با دانستن همین چند نکته ساده، خرید طلا برای شما شفاف‌تر و مطمئن‌تر خواهد شد.