گاهی خبرهایی می‌شنویم که ذهن را به هیجان می‌آورد: «اقیانوس‌ها میلیون‌ها تن طلا در خود دارند» یا «سیارکی کشف شده که ارزش فلزاتش از کل اقتصاد جهان بیشتر است». اگر این خبرها درست باشند، آیا روزی طلا آن‌قدر فراوان می‌شود که ارزش خود را از دست بدهد؟
در این نوشته به دو منبع عظیم و دست‌نیافتنی طلا سری می‌زنیم: آب اقیانوس‌ها و سیارک‌های فضایی. و می‌بینیم چرا با وجود اعداد خیره‌کننده، این ذخایر تهدیدی برای ارزش طلای شما نیستند.
طلا در آب دریا
چقدر طلا در اقیانوس‌هاست؟
آب دریا حاوی مقادیر بسیار ناچیزی از تقریباً همه عناصر طبیعی است و طلا هم از این قاعده مستثنا نیست. غلظت طلا در آب دریا به‌شدت پایین است؛ آن‌قدر پایین که در هر لیتر آب دریا فقط مقدار بسیار بسیار کوچکی طلا وجود دارد. اما چون حجم اقیانوس‌های جهان عظیم است، وقتی این غلظت ناچیز در حجم کل اقیانوس‌ها ضرب می‌شود، مجموع طلای حل‌شده عددی بسیار بزرگ به دست می‌دهد؛ بسیار بیشتر از کل طلایی که بشر در طول تاریخ استخراج کرده است.
طرح بلندپروازانه
این ایده که بتوان طلای آب دریا را استخراج کرد، از دیرباز ذهن دانشمندان و کارآفرینان را به خود مشغول کرده است. یکی از معروف‌ترین تلاش‌ها پس از جنگ جهانی اول انجام شد. فریتس هابر، شیمیدان برجسته آلمانی که جایزه نوبل شیمی را دریافت کرده بود، طرحی را دنبال کرد تا با استخراج طلا از آب دریا، به آلمان در پرداخت غرامت‌های سنگین جنگ کمک کند.
هابر و تیمش سال‌ها روی این طرح کار کردند و نمونه‌های آب دریا را از نقاط مختلف جهان آزمایش کردند. اما نتیجه ناامیدکننده بود: غلظت طلا در آب دریا بسیار کمتر از برآوردهای اولیه بود و هزینه استخراج آن بسیار بیشتر از ارزش طلای به دست آمده. طرح کنار گذاشته شد.
چرا هنوز ممکن نیست؟
برای استخراج حتی یک گرم طلا از آب دریا، باید حجم عظیمی آب را پردازش کرد. انرژی لازم برای پمپاژ و پردازش این حجم آب، و هزینه مواد و تجهیزات، بسیار بیشتر از ارزش طلای به دست آمده است. پژوهشگران روش‌های مختلفی را برای جذب انتخابی طلا از آب دریا آزمایش کرده‌اند، اما هیچ‌کدام تا امروز از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نبوده است.
طلا در بستر دریا
علاوه بر طلای حل‌شده در آب، ذخایر معدنی در بستر دریا هم وجود دارد. در برخی نقاط اقیانوس‌ها، دودکش‌های گرمابی که آب داغ و غنی از مواد معدنی از زمین خارج می‌کنند، رسوباتی حاوی فلزات مختلف از جمله طلا ایجاد کرده‌اند. استخراج این ذخایر از نظر فنی دشوار است و نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی درباره آسیب به اکوسیستم‌های منحصربه‌فرد اعماق دریا وجود دارد. بحث‌های بین‌المللی درباره قوانین معدن‌کاری در بستر دریا همچنان ادامه دارد.
طلا در سیارک‌ها
سیارک‌های فلزی
برخی سیارک‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که از هسته سیارات اولیه ویران‌شده باقی مانده‌اند، عمدتاً از فلزاتی مثل آهن و نیکل ساخته شده‌اند و ممکن است مقادیر قابل‌توجهی فلزات گران‌بها، از جمله طلا و فلزات گروه پلاتین، داشته باشند.
سیارک سایکی
یکی از معروف‌ترین این سیارک‌ها، سایکی است که در کمربند سیارکی بین مریخ و مشتری قرار دارد. دانشمندان معتقدند سایکی ممکن است بقایای هسته فلزی یک سیاره اولیه باشد. برخی گزارش‌های رسانه‌ای، ارزش نظری فلزات این سیارک را با اعدادی نجومی بیان کرده‌اند. سازمان فضایی آمریکا مأموریتی برای مطالعه این سیارک فرستاده است که هدف آن شناخت علمی بیشتر درباره ترکیب و منشأ آن است، نه استخراج.
چرا این اعداد گمراه‌کننده‌اند؟
ارزش‌های نجومی که برای سیارک‌ها اعلام می‌شود، معمولاً از ضرب مقدار تخمینی فلز در قیمت فعلی بازار به دست می‌آید. اما این محاسبه چند مشکل اساسی دارد. نخست، استخراج و انتقال این فلزات به زمین با فناوری امروز ممکن نیست و هزینه آن در آینده هم بسیار بالا خواهد بود. دوم، اگر روزی چنین مقدار عظیمی فلز به بازار وارد شود، قیمت آن به‌شدت سقوط می‌کند و ارزش محاسبه‌شده هرگز محقق نمی‌شود. سوم، ترکیب دقیق این سیارک‌ها هنوز به‌طور کامل شناخته‌شده نیست.
معدن‌کاوی فضایی: رؤیا یا آینده؟
در سال‌های اخیر، ایده معدن‌کاوی فضایی توجه برخی شرکت‌ها و دولت‌ها را جلب کرده است. اما بیشتر طرح‌های جدی در این زمینه، نه بر طلا، بلکه بر منابعی متمرکزند که در خود فضا کاربرد دارند؛ مثل آب که می‌تواند به سوخت موشک تبدیل شود، یا فلزاتی برای ساخت سازه‌های فضایی. انتقال طلا از فضا به زمین، حتی در آینده دور، احتمالاً از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نخواهد بود، مگر با تحولات فناورانه‌ای که امروز قابل‌پیش‌بینی نیستند.
تهدیدی برای ارزش طلا؟
پاسخ کوتاه: نه در آینده قابل‌پیش‌بینی
با وجود اعداد خیره‌کننده، هیچ‌کدام از این منابع در آینده قابل‌پیش‌بینی تهدیدی برای ارزش طلا نیستند. ارزش طلا نه به مقدار کل طلای موجود در جهان، بلکه به مقدار طلایی بستگی دارد که می‌توان آن را با هزینه معقول استخراج و به بازار عرضه کرد. طلای آب دریا و سیارک‌ها، با فناوری امروز، از این تعریف خارج‌اند.
درسی از کیمیاگری
این موضوع شباهت جالبی با داستان کیمیاگری دارد که در نوشته‌ای دیگر به آن پرداختیم. همان‌طور که ساختن طلا در شتاب‌دهنده‌های ذرات ممکن است اما آن‌قدر پرهزینه که بی‌ارزش است، استخراج طلا از آب دریا و سیارک‌ها هم ممکن است اما آن‌قدر پرهزینه که عملی نیست. ارزش طلا دقیقاً از همین دشواری به دست آوردنش می‌آید.
طلا در پوسته زمین
حتی در خود خشکی هم، طلا در بسیاری از سنگ‌ها و خاک‌ها به مقدار بسیار ناچیز وجود دارد. اما فقط جاهایی که فرایندهای زمین‌شناسی طلا را متمرکز کرده‌اند، ارزش استخراج دارند. معدنی که امروز سودآور است، جایی است که غلظت طلا به اندازه‌ای رسیده که هزینه استخراج از ارزش آن کمتر باشد. همین منطق ساده است که آب دریا و سیارک‌ها را از فهرست منابع واقعی طلا خارج می‌کند: مسئله وجود طلا نیست، بلکه هزینه به دست آوردن آن است.
منشأ کیهانی طلا
این منابع دور از دسترس، یادآور منشأ کیهانی طلا هم هستند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، دانشمندان معتقدند بخش بزرگی از طلای جهان در رویدادهای کیهانی بسیار پرانرژی ساخته شده است. طلای اقیانوس‌ها، طلای سیارک‌ها و طلای شمشی که در دست دارید، همه از یک منشأ کیهانی مشترک می‌آیند.
جمع‌بندی
اقیانوس‌های جهان حاوی مقدار عظیمی طلای حل‌شده‌اند و برخی سیارک‌ها ممکن است ذخایر فلزی خیره‌کننده‌ای داشته باشند. اما غلظت بسیار پایین طلا در آب دریا و دشواری‌های فنی و اقتصادی معدن‌کاوی فضایی، این ذخایر را در آینده قابل‌پیش‌بینی دست‌نیافتنی می‌کند. تلاش فریتس هابر برای استخراج طلا از آب دریا شکست خورد و اعداد نجومی ارزش سیارک‌ها گمراه‌کننده‌اند. ارزش طلا از طلای قابل‌استخراج می‌آید و این طلا همچنان کمیاب است.